Ko brine o slavnim srpskim grobljima širom Evrope?

Različiti osnovni podaci govore da je za pobedu u Prvom svetskom ratu živote dalo oko između 750.000 i 1.250.000 državljana Kraljevine Srbije.

Podatak srpskih vojnih i civilnih žrtava još više dobija na značaju činjenicom da ta brojka predstavlja između 16% i 27% ukupne srpske populacije tog vremena.

U slučaju Sjedinjenih američkih država ukupni procenat populacije koji je stradao u Prvom ratu jeste 0,13%. Slava svim žrtvama jednako, kojih je u Prvom svetskom ratu bilo više od 20 miliona.

Ipak, nakon američkih stradanja u Prvom sv. ratu, godine 1923. američki predsednik V. Harding potpisuje zakonski predlog o formiranju Američke komisije za vojne spomenike (American Battle Monuments Commission) sa ciljem izgradnje i održavanja spomenika američkih vojnih žrtava.

U ondašnjem opisu nadležnosti je bila izgradnja kapela i memorijalnih grobnica na osam lokaliteta u Evropi. Danas, nakon Prvog i Drugog svetskog rata, ova državna komisija brine o 26 stalnih američkih vojnih grobalja i 30 drugih značajnih vojnih lokaliteta u 17 država (van SAD), i svega 3 lokaliteta u SAD. Zvanični podaci govore da u okviru svih lokaliteta o kojima brine ova komisija leži 124.000 američkih boraca, od toga 30.973 su žrtve Prvog svetskog rata.

Na čuvenom američkom groblju u memorijalnom centru u Normandiji, tačnije u mestu Kolvil na Moru (Colleville-sur-Mer) u Francuskoj leži 9.388 američkih vojnika koji su stradali u višemesečnoj bici za Normandiju.

Većina tih momaka je francusko tlo dodirnula na Omaha plaži koja se nalazi ispod samog groblja, što predstavlja ne samo jasnu simboliku ove epopeje, već omogućava i očaravajući pogled na plavetnilo mora kojim su ti mladi borci došli da u borbi za slobodu ostave svoje živote.

Ova plava grobnica je nedvosmisleno značajna za Evropu, značajna je i za ekspanzionističku politiku američke vojske nakon Drugog sv. rata, ali istorijski nije značajna za obnovu američke državnosti kao što je ona plava grobnica na ostrvu Vido značajna za obnovu državnosti jedne od najstarijih evropskih nacija. Ipak, ovde u Normandiji brojni radnici pedantno održavaju svaki spomenik, brojne skulpture, fontane, edukativne centre, i savršeno podšišane travnjake na više od 70 hektara.

Svaki spomen krst, odnosno zvezda, je identičan, svaki od njih je postavljen u savršenoj liniji bilo da na njega gledate sa čela, sa boka ili dijagonalno, uvek su u jednoj ravni. Dva velika jarbola nose zastave SAD koje se u posebnom ceremonijalu svakog dana podižu i spuštaju u čast palih boraca. U okviru memorijala su i veliki mermerni zidovi koji prikazuju pozicije svake čete i iskrcavanja tokom "Dana D" iz 1944. godine.

Čitav ovaj kompleks ostavlja ne samo jedan utisak poštovanja prema žrtvama, već vam i zadaje misao o američkoj vojsci, njenoj ulozi, slavi i junaštvu, bez obzira na njene stvarne domete, etiku i moral, posebno upitne nakon Drugog sv. rata. Ali upravo ta poruka slavne vojske koja je pala za slobodu je bio cilj onih ljudi koji su formirali državnu komisiju za stvaranje i brigu o ovakvim memorijalima.

Američki politikolog, harvardovac Džozef Naj, devedesetih godina 20. veka je u međunarodnu politiku uveo termin/koncept "meka moć" (soft power). Kasnije, na početku 21. veka Naj je termin dodatno proširio i on je dobio definiciju i u civilnim instrumentima za širenje meke moći jedne zemlje, odnosno uticaja na kreiranje politika u odnosu na druge zemlje učesnice međunarodnog sistema. U takvoj teoriji se može naći i jedan širi smisao postojanja ovakvih memorijala, odnosno komisija koje o njima brinu. Takođe, redov i pesnik Milutin Bojić prepoznaje tu važnost meke moći u svojim stihovima"…i doći će nova i velika smena, da dom sjaja stvara na gomili raka."

Dan primirja u Prvom sv. ratu, 11. novembar, se u Srbiji od pada kraljevine počeo se obeležavati tek nakon poslednje smene vlasti 2012. godine, iako su Srbija i njeni građani imali jednu od najznačajnijih uloga u do tada najvećem oružanom sukobu u istoriji čovečanstva. Ko o njima brine?

Istraživanje koje je sprovedeno za ovu analizu pokazuje da Srbija ima vojna groblja, najviše iz Prvog sv. rata i Balkanskih ratova, na žalost, širom Evrope. Desetine hiljada srpskih boraca za slobodu leže u Češkoj, Slovačkoj, Holandiji, Francuskoj, Nemačkoj, Austriji, Rumuniji, Severnoj Makedoniji, Grčkoj, Turskoj, ali i na severu Afrike, u Tunisu, Alžiru i Maroku. Istraživanje o tome svakako nije potpuno, pre svega zbog nepostojanja tačnih i preciznih podataka na većini lokaliteta. O nekim grobljima, bar na papiru brinu naša diplomatsko-konzularna predstavništva u tim zemljama, sa osnovanom pretpostavkom da za to nemaju odgovarajuća sredstva. Ipak, mimo sredstava i nadležnosti, osnivanje državne komisije za brigu o ovom veoma značajnom nasleđu za nacionalni identitet jedne zemlje, moglo bi da obezbedi ne samo neophodna sredstva i izgradnju odgovarajućih mauzoleja, već bi to bio doprinos i onome što Najt naziva "mekom moći" u srpskoj diplomatiji. Baš kako su to Amerikanci napravili u Normandiji.

Ukoliko se vratimo na primer Američkog vojnog groblja u Normandiji, treba napomenuti da je Francuska država dala američkoj vladi zemlju na kojoj se nalazi ovaj memorijal na korišćenje bez ikakvih obaveza nadoknade, u okviru kojeg je celokupno poslovanje oslobođeno plaćanja poreza i carina, kako bi se olakšalo funkcionisanje i održavanje memorijala.

Važno je i napomenuti da na ovoj teritoriji kojom upravljaju Amerikanci nije dato pravo eksteritorijalnosti, kako je to praksa sa diplomatsko-konzularnim predstavništvima i ostalim pokretnostima i nepokretnostima drugih država u zemlji domaćina. Iz toga proističe da bi jedan od glavnih zadataka državne komisije bio da obezbedi takav pravni status zemljišta na kojima počivaju srpske žrtve kako bismo dugoročno mogli ulagati i promovisati takva mesta, kao svojevrsne centre nacionalne istorije i kulture koji bi bili primamljivi najširem krugu posetilaca.

Istini za volju, takav pravni status, grčka država je dala Srbiji u pogledu vojničkog groblja Zejtinlik u Solunu, i verovatno postoji još negde, ali na žalost Srbija u svim prethodnim decenijama nije naročito ulagala u takva vojnička groblja, iako se u slučaju Zejtinlika radi o jednom od najreprezentativnijih istorijsko-nacionalnih memorijala van Republike Srbije.

Mimo pravnog statusa, srpska vojnička groblja navedena u tabeli imaju svoje spomenike kao obeležje ratnih epopeja, neki od spomenika su remek dela najvećih arhitekata sa ovih prostora. Pojedini su uništeni pa im je neophodna potpuna rekonstrukcija, poput velelepne spomen kosturnice na brdu Zebrnjak u današnjoj Severnoj Makedoniji, delo beogradskog arhitekte Momira Korunovića.

Svakako, nakon obezbeđivanja pravnog statusa ovih spomen grobalja, državna komisija bi mogla da se pozabavi i izradom unificiranog pravilnika po kojem bi groblja bila obeležavana i održavana. To bi podrazumevalo unifikaciju upotrebe nacionalnih i vojnih simbola, ceremonijale i obrasce po kojima bi bile izrađene umetničke celine koje govore o slavi i junaštvu prometeja nade, apostola jada. Time bi Srbija u vreme ponovnog buđenja nacionalne svesti i rehabilitacije nacionalnih heroja dobila nova mesta najviše vrednosti kako bi se utemeljilo ne samo sećanje na pale borce, već i promovisala kultura, epski stihovi, umetnička dela, pravoslavna religija i u krajnjem svi nacionalni simboli. Edukativno memorijalnim sadržaji na tako uređenim vojnim grobljima bi bili pravi istorijsko-nacionalni centri kulture u mnogim evropskim državama.

Američko vojno groblje, koje ova analiza uzima za primer, je najposećeniji vojni američki memorijal koji godišnje poseti oko milion posetilaca. Naravno, i značajno manja posećenost bi izazvala zainteresovanost lokalnih samouprava, odnosno država u kojima bi Srbija bila spremna da investira u promociju svoje slavne prošlosti.

Ako je Francuska mogla imenovati jednu od najznačajnijih pariskih ulica po Kralju Petru Prvom od Srbije, postaviti spomenik starom kralju i njegovom sinu, počivšem Kralju Aleksandru, zbog čega se i mi sami ne bismo potrudili i pokušali vratiti ime Srbije tamo gde pripada?!

Zbog čega ne bismo vojničkim grobljima pričali o budućnosti? U vreme kada smo, zbog nedaća devedesetih godina došli do toga da trpimo osudu i spuštamo ponekad glavu zbog nesporazuma jugoslovenskih sukoba, neophodni su nam spomenici nacionalnog buđenja i ponosa širom Evrope. Takvi spomenici bi doprineli povratku Srbije na mesto koje joj pripada, a to je mesto zemlje koja je dala velike žrtve za slobodu i prosperitet u različitim oblastima koji danas uživaju svi građani na starom kontinentu i šire.

Poštovanje Srbije i njenih interesa moramo graditi u inostranstvu, a državna komisija za vojne spomenike može predstavljati jedan vredan instrument jedne nacionalno osvešćene spoljne politike koja pažljivo brine o svojoj istoriji, a samim tim ulaže i u svoju budućnost.

(Glas Javnosti/Centar za društvenu stabilnost)

SKINI APLIKACIJU