logo
- Glas javnosti (http://www.glas-javnosti.rs)

Svi srpski patrijarsi

Srpski narod i Srpska pravoslavna crkva kroz svoju istoriju imali su izuzetno značajne duhovne vođe. Mnogi od njih na svoj način obeležili su vreme u kojem su živeli i bili na čelu Crkve. Ipak, slobodno se može reći - za sve njih karakteristično je da su vodili narod u izuzetno opasnim i teškim okolnostima. Počevši od Svetog Save, koji se s mukom izborio za samostalnost srpske crkve, preko patrijarha Spiridona, koji je doživeo kosovski slom, poglavara Arsenija Trećeg Čarnojevića (Crnojevića) i Arsenija Četvrtog Jovanovića Šakabente, koji su vodili narod u dve velike seobe, Kalinika Drugog, koji je dočekao ukidanje Srpske patrijaršije 1776. godine, pa Dimitrija, koji je bio prvi patrijarh ponovo uspostavljene Patrijaršije 1920. godine, sve do patrijarha Gavrila i Pavla, koji su sa svojim narodom prošli golgotu Drugog svetskog rata, odnosno ratove devedesetih i NATO agresiju.

U knjizi „Svi srpski arhiepiskopi i patrijarsi“, koju je s blagoslovom vladike budimljansko-nikšićkog Joanikija sabrao, priredio i napisao Branimir B. Stanojević, navedeno je da je do sada Srpska pravoslavna crkva imala 12 arhiepiskopa i 51 patrijarha (a ne kao što se do sada verovalo 44), o čemu će više reči biti u istoimenom feljtonu koji će u utorak početi da izlazi u Glasu javnosti.

Pomenuti prvi srpski arhiepiskop i utemeljivač srpske crkve Sveti Sava sigurno je najpoznatiji poglavar koji je do sada bio na njenom čelu. Savina najznačajnija zasluga je samostalnost srpske crkve koju je 1219. godine dobio u Nikeji od cara Teodora Prvog Laskarisa i patrijarha Manojla Sarantinaia. Te godine uspeo je da kanonskim putem dobije autokefalnost. Iste godine, na praznik Uspenija Presvete Bogorodice, takođe u Nikeji, Sava je hirotonisan za prvog srpskog arhiepiskopa, a manastir Žiča, zadužbina njegovog brata Stefana, postao je sedište samostalne srpske arhiepiskopije. Sveti Sava bio je i prvi srpski prosvetitelj, osnivač škola i bolnica, a sa ocem Stefanom Nemanjom (Simeonom Mirotočivim) pokretač porodične tradicije podizanja manastira i crkava. NJihova najznačajnija zadužbina je manastir Hilandar na Svetoj gori.

Izuzetna građevinska delatnost srpske crkve nastavljena je i u doba Savinog naslednika, arhiepiskopa Arsenija Sremca. Treći arhiepiskop, sin Stefana Prvovenčanog, Savin bratanac Sava Drugi, uvršćen je u red srpskih svetitelja. Arhiepiskop Sava Treći izuzetno je zaslužan za srpsko kulturno nasleđe i imao je veliki uticaj na razvoj srednjovekovne arhitekture u Srbiji. Jedan je od poglavara koji je živeo u vreme kralja Milutina, najvećeg srpskog zadužbinara, koji je podigao preko 40 manastira i crkava. Arhiepiskop Danilo Drugi, poznat kao pisac i bibliograf, sa Milutinom podiže brojne hramove, a lično učestvuje u izgradnji dve crkve i priprate u Pećkoj patrijaršiji.

NJegov naslednik Sveti Joanikije Drugi je poslednji srpski arhiepiskop i ujedno prvi srpski patrijarh. Na Cveti 1346. godine srpska arhiepiskopija proglašena je za patrijaršiju, a Joanikije je postao prvi srpski patrijarh. On je krunisao cara Dušana, a proglas Patrijaršije i carsko krunisanje završeni su određivanjem Peći za stolicu Patrijaršije. Patrijarh Joanikije bio je obrazovan čovek i učestvovao je u pripremanju Dušanovog zakonika.

Patrijarh Sava Četvrti u svojoj tituli imao je određenje „patrijarh Srba i Grka“, jer je Dušan sazvao srpski i grčki sabor u Seru. Jefrem Treći, kasnije srpski svetac, u dva navrata je bio na čelu Crkve, pre i posle patrijarha Spiridona. Potonji je radio na oživljavanju crkvenog života i širenju duhovnosti i kulture sa juga na sever. Smatralo se da je patrijarh Spiridon bio desna ruka, savetnik i pomoćnik kneza Lazara u njegovoj crkveno-državnoj politici. Uz kneza je bio najznačajnija ličnost tog vremena, a poslednjih desetak godina pre Kosovske bitke najviše je uticao na duhovni život Srbije u krajevima prema Dunavu i Savi. Kosovski slom nije mogao da preživi - od tuge je umro samo 44 dana posle bitke.

Poglavar Danilo Treći se, poput mnogih patrijarha, bavio pisanjem. NJegova „Pohvala knezu Lazaru“ spada u najlepša književna dela starije srpske književnosti. Danilo Četvrti bio je na patrijaršijskom tronu u vreme razdoblja srpske despotovine, pod mladim despotom Stefanom Lazarevićem, sinom kneza Lazara.

Uz stradanje srpske države pod Turcima, mnogo je stradala i Pećka patrijaršija. Sredinom 16. veka (1557. godine) zalaganjem vezira Mehmeda Sokolovića bila je priznata Srpska patrijaršija i predata na upravu novom patrtijarhu Makariju, vezirovom bratu. Ta obnova srpskog patrijaršijskog prestola sigurno je bila najznačajniji događaj za srpski narod u dugom periodu turske vladavine. Porodica Sokolović dala je i naredna tri patrijarha - Antonija, Gerasima i Savatija. Težak period srpske države i crkve nastavljen je i narednih decenija.

Posebno tragičan period zabeležen je za vladavine Arsenija Trećeg Čarnojevića (Crnojevića). U austrijsko-turskom ratu bio je naklonjen hrišćanima. Kada se ratna sreća okrenula Turcima i austrijska vojska se povukla preko Dunava, nastalo je vreme strašne turske odmazde. Patrijarh Arsenije iz Pećke patrijaršije pokreće Veliku seobu (oko 200.000 Srba) i s narodom odlazi u Ugarsku, a car Leopold priznaje ga za poglavara svih pravoslavnih Srba. Posle Seobe narod i Crkva bili su u izuzetno teškom stanju. To koriste Turci i na nesaboran način za patrijarha postavljaju Kalinika Prvog.

Sledeći politiku Arsenija Trećeg i Mojsija, sledeći patrijarh Arsenije Četvrti Jobanović Šakabenta mnogo je radio na oslobađanju srpskog naroda od Turaka. U vreme novog austrijsko-turskog rata podigao je Srbe da pomognu vojne akcije Austrije, ali je posle još jednog neuspeha bio prisiljen da napusti Patrijaršiju. Sredinom 18. veka (oko 1752. godine) na tronu patrijarha pećkog izmenjalo se čak pet patrijarha. U nastojanju da se Patrijaršija uzdrma, nisu birana sredstva. Mnogi od tadašnjih poglavara umirali su iznenada, pod misterioznim okolnostima. Na pećkom tronu kasnije su bila patrijarsi Grci - Pajsije Drugi, Gavrilo Četvrti, Kalinik Drugi. Upravo je patrijarh Kalinik tražio od turskog sultana da se ukine Pećka patrijaršija (1776. godine) i spoji sa Carigradskom. Od tada sedište patrijarha zadugo se seli u Sremske Karlovce, što će biti ozvaničeno na Majskoj skupštini 1848. godine.

U periodu ukinute Patrijaršije posebno značajnu ulogu imao je patrijarh Georgije Branković, jedan od najvećih srpskih zadužbinara i obnovitelja, posebno fruškogorskih manastira.

Srpska patrijaršija ponovo je uspostavljena 1920. godine, a za prvog poglavara izabran je patrijarh Dimitrije, koji je na čelu SPC bio deset godina. Nasledio ga je patrijarh Varnava, čijim je zalaganjem podignuta sadašnja zgrada Beogradske patrijaršije i započeta izgradnja spomen-hrama Svetog Save na Vračaru. U njegovo vreme Crkva je doživela značajnu obnovu. Patrijarh Gavrilo Dožić izabran je uoči Drugog svetskog rata. Nemci su ga uhapsili u Ostrogu 1941. godine i prošao je kroz zatvore u Sarajevu, Beogradu i konclogor u Dahauu. U zarobljeništvu je proveo do kraja rata. Patrijarh Vikentije Prodanov rešio je pitanje socijalnog i penzionog osiguranja sveštenstva.

NJegov naslednik patrijarh German Đorić na srpskom prestolu bio je pune 32 godine. U vreme njegove uprave osnovane su mnoge nove eparhije SPC, ali je došlo i do dva raskola u SPC - pitanje „Makedonske pravoslavne crkve“ i severnoameričke eparhije, koju je devedesetih godina prevazišao i zacelio njegov naslednik patrijarh Pavle.

Sadašnji srpski poglavar na tronu je 18 godina a najveću energiju tokom svog arhipastirskog rada usmerio je na spas srpskog naroda. Veliki asketa i duhovnik, sjajan liturgičar i besednik, koji pleni svojom blagošću i mudrošću, patrijarh Pavle je bio na čelu SPC u vreme žestokih građanskih ratova u Sloveniji, Hrvatskoj, BiH i na Kosovu i Metohiji. Omiljen je u narodu, koji ga odavno naziva „svetac koji hoda“.

Od Svetog Save do patrijarha Pavla srpski narod i njegova Crkva imali su mnoge izuzetne duhovne vođe, monahe i podvižnike, pesnike i državnike, koji su, svaki u svoje vreme, često imali i presudnu ulogu u preživljavanju raznih golgota i srpskim vaskrsima.


Pročitajte više na:
http://www.glas-javnosti.rs/clanak/nedelja/glas-javnosti-02-11-2008/svi-srpski-patrijarsi