petak 17. avgust 2007.
RSS
• Feljton •
Početna > Feljton > Novi Sad postaje slobodan grad

Novi Sad od osnivanja do danaŠnjih dana (6)

Novi Sad postaje slobodan grad

Do 15. marta 1748, kada je instaurisan prvi magistrat novog slobodnog kraljevskog grada koji prema diplomi izdatoj 1. februara te godine ima da nosi ime Neoplanta, Nejsatz, Ujvidegh, a Srbi ga preveli sa Novi Sad, i pre no što je taj slobodni grad počeo da živi, iselili su se iz njega, još Šanca, graničari. Avgusta 1746, kad se pristupilo razvojačenju granica, oko 150 porodica graničarskih izjavilo je da ostaje u Šancu, pod komorskom upravom, dok se oko 200 porodica izjasnilo za vojni status, pa prema tome, i za seobu. U toku 1747, ove su porodice preseljene u Srem, a komandant Sekula Vitković, pošto je svoju lepu kuću i baštu s tugom i brigom prodao gradu, odselio se 1748. u Stare Banovce.

U to vreme, pa još nekoliko godina docnije, deputacija šanačkih građana, dva Nemca i nekoliko Srba - Racković, Vujić, Bogdanović, Rašković, Hajli i Anderle - obilaze Beč, traže zajam od 60.000 forinti za plaćanje elibertacione diplome, daju diškrecije i pišu kako im je teško onde, „i drugo koje-kuda, i sada bečko kamenje, noge obijati i uz basamke hodeći uzdisavati“. Gule ih nemilosrdno. Na kraju, elibertaciona svota popela se na preko 95.000 forinti.

Ovi građani, „Srbi trgovci stokom i Nemci zanatlije“, koji će uskoro činiti i prvi magistrat, znaju cenu samostalnosti koju kupuju. Jer slobodni grad je u feudalnim uslovima ravan vlastelinu i elibertacija znači za nj kao celinu podizanje iz neplemićkog stanja u plemićko. Na svojoj teritoriji on vrši sudsku vlast: ima, kako se to kaže latinski jezikom tadašnjeg zvaničenja, „ius gladii cum facultate.....“, t. j. pravo da sudi na smrt, mačem i vešalima, kao i da izvodi na sramni stub. Zatim uživa prihode sa svog terena: drži krčme i kasapnice, vari pivo i peče rakiju, ubira pijačarinu, vašarske takse i takse za dunavske vodenice. On reguliše privredne odnose na svojoj teritoriji, vrši političku i upravnu vlast, a pravi građanin je „skoro isto što i plemić“.

PRVI MAGISTRAT

Prvi magistrat izabran je i uveden u dužnost, instaurisan, u prisustvu kraljevskog komesara, koji je toga radi doputovao u Novi Sad iz Požuna. Zbog mogućih opasnosti na putu kroz opustošene donje krajeve, budući slobodan grad imao je da pošalje u sretanje komesaru „dovoljan broj vrsnih, oružanih Novosađana. Varoš odabere iz svoje sredine“ - veli Đorđe Rajković, prvi istorik Novog Sada pun radoznale živosti - „30 najugledniji svoji stanovnika Srba i katolika, koji na dobrim konjima i pod svetlim oružjem, na čelu sa Srbinom Savom plem. Nikolićem, lajtnantom narodne milicije, krenuše na put, te iz Pešte, iz kuće grofa Adama Baćanjije, s pompom dopratiše komesara u Novi Sad“. (Palatin Adam de Baćanji bio je, inače, glavni kreditor gradski: on je pozajmio gradu novac za plaćanje elibertacije).

Sva ova prava, koja su, Srbima u prvom redu, omogućavala u taj mah široku i slobodnu privrednu i kulturnu aktivnost, sve do Miletića, morala su se platiti skupo. Novac je pozajmljen, a otplaćen je livadama i pustarama, dotle komorskim i graničarskim, koje je grad prodao svojim stanovnicima. „Pošto su Srbi otkupili skoro sve njive „novosadskog terena, to su oni uglavnom i platili slobodu Novog Sada“.

Od proleća 1748, grad Novi Sad počinje da živi po uzoru na ostale slobodne gradove toga vremena, pod nadzorom Namesničkog veća u Požunu i Pridvorne ugarske komore u Beču. Gradom upravlja magistrat na čelu sa sudcem ili velikim birovom sa dvanaest senatora i magistratskim činovništvom: velikim beležnikom, gradskim kapetanom i drugima.

Sutra: Veliki i napredni trgovački grad

Ključne reči: